Müstəqillik dövründə Azərbaycan-Türkiyə münasibətləri: Tarixi təşəkkül, müasir vəziyyət və strateji perspektivlər

Giriş. Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərinin tarixi təşəkkülü

Azərbaycan Respublikasının müstəqillik illərində yürütdüyü xarici siyasət kursunun, xüsusilə Türkiyə ilə siyasi və sosial münasibətlərinin təşəkkülü və inkişaf dinamikasının elmi-nəzəri cəhətdən araşdırılması, habelə bu sahədə həyata keçirilən tədbirlərin nəticələrinin obyektiv qiymətləndirilməsi mühüm elmi və praktik əhəmiyyət kəsb edir. Azərbaycan və Türkiyə həm coğrafi qonşuluq, həm də ortaq tarixi irs, etnik kökən, din, dil və mədəni dəyərlər baxımından bir-birinə qırılmaz tellərlə bağlı olan iki qardaş xalqdır. İki ölkə arasındakı mədəni əlaqələrin tarixi və milli-mənəvi kökləri çoxşaxəli amillərlə şərtlənir. Etnik, tarixi və ictimai-siyasi təməllərə söykənən bu münasibətlər zəngin bir ənənə üzərində bərqərar olmuşdur. Tarixin müxtəlif dövrlərində bu yaxınlıq əlaqələrinin inkişaf dinamikası, Azərbaycan və Türkiyə xalqları haqqında 'bir millət, iki dövlət' fəlsəfəsinin sarsılmaz bir prinsipə çevrilməsini təmin etmişdir.

Azərbaycanlılar tarix boyu Türkiyənin siyasi və ictimai həyatında müstəsna fəallıq nümayiş etdirmişlər. Azərbaycan və Anadolu türkləri əsrlər boyu sıx münasibətlər saxlamış, ən mürəkkəb dövrlərdə bir-birinə mənəvi və hərbi dayaq olmuşlar. Bu sarsılmaz həmrəyliyin ən şanlı səhifələrindən biri 1915-ci ildə minlərlə azərbaycanlı könüllünün Çanaqqala müharibəsində iştirak edərək şəhidlik və qazilik zirvəsinə ucalmasıdır. 28 may 1918-ci ildə Azərbaycan öz müstəqilliyini elan etdikdə isə, Türkiyə (Osmanlı dövləti) gənc respublikanın müstəqilliyini tanıyan ilk dövlət kimi tarixə düşmüşdür.  1918-ci ildə Nuri Paşanın komandanlığı altında Azərbaycana gələn Qafqaz İslam Ordusu, ölkənin işğalçı qüvvələrdən azad edilməsində və ərazi bütövlüyünün təmin olunmasında müstəsna xidmətlər göstərmişdir. Bu xilaskar ordunun qətiyyəti sayəsində Bakı və ətraf rayonlar düşmən ünsürlərdən təmizlənmiş, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin dövlətçilik dayaqları möhkəmləndirilmişdir.  

Azərbaycanın bir çox görkəmli şəxsiyyəti tarixin müxtəlif mərhələlərində Türkiyədə fəaliyyət göstərərək öz intellektual potensiallarını reallaşdırmış, hər iki qardaş xalq qarşısında böyük xidmətlər imza atmışlar. Xüsusilə Əhməd bəy Ağaoğlu və Əli bəy Hüseynzadə kimi mütəfəkkirlər Türkiyənin siyasi-ictimai fikir tarixində silinməz izlər qoymuş azərbaycanlı ziyalılardır. Onların fəaliyyəti iki ölkə arasındakı qardaşlıq və dostluq əlaqələrinin tarixi rəmzinə çevrilmişdir. Bu şəxsiyyətlər Türkiyənin ictimai-siyasi və mədəni həyatına müsbət təsir göstərməklə yanaşı, türk ictimaiyyətində Azərbaycan haqqında obyektiv rəyin formalaşmasında əvəzsiz rol oynamışlar. Onların və digər mühacirlərin rəhbərliyi ilə nəşr olunan “Azərbaycan”, “Azərbaycan Yurt Bilgisi”, “Azəri Türk' və 'Odlu Yurt” kimi jurnallar milli istiqlal ideyasının təbliğində və ortaq mədəni dəyərlərin qorunmasında mühüm platforma funksiyasını yerinə yetirmişdir. . Türkiyədə məskunlaşan azərbaycanlılar bu ölkənin ictimai-siyasi, elmi və mədəni həyatında mütəmadi olaraq yüksək fəallıq nümayiş etdirirlər. İstər tarixi mühacirət dalğaları, istərsə də müasir dövrdə təhsil və iş fəaliyyəti üçün Türkiyəni seçən soydaşlarımız dövlət idarəçiliyi, parlament, akademik mühit və iş dünyasında önəmli mövqelər tutaraq iki ölkə arasındakı strateji müttəfiqliyin mənəvi və intellektual sütununa çevrilmişlər. Vahid kökə və ortaq mədəniyyətə söykənən bu irs, müxtəlif coğrafi və siyasi maneələrə baxmayaraq, xalqlarımızın milli-mənəvi bütövlüyünü qorumuşdur. Tarix boyu ideoloji təzyiqlərə və siyasi basqılara məruz qalan Azərbaycan xalqı mənən məğlub olmamış, öz etnik-mədəni sistemini qoruyaraq müasir dövrün güclü dövlətçilik modelini formalaşdırmışdır.

Türkiyədəki Milli Mübarizənin müxtəlif cəbhələrində çox sayda azərbaycanlı zabit və əsgər könüllü olaraq xidmət etmişdir. Onların mühüm bir hissəsi İstiqlal Savaşından sonra da Türkiyə Silahlı Qüvvələrində fəaliyyətlərini davam etdirərək yüksək hərbi rütbələrə ucalmışlar. Bu şərəfli siyahıda polkovniklər Səməd Sayqın, Yusif Xəzərli, Mehmed Akpolat, Aslan Berkan, Salih Aksoy, Firidun Daryal, habelə aviasiya generalları Cahangir Berker və Hüseyn Turqut kimi onlarla qəhrəmanın adını qeyd etmək olar.Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin süqutundan sonra Türkiyəyə pənah gətirərək Qurtuluş Savaşına qatılan hərbçilərlə yanaşı, İstanbulda hərbi təlim keçən kiçik bir azərbaycanlı zabit qrupu da bu mübarizədə fəal iştirak etmişdir. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti ilə Osmanlı dövləti arasında imzalanmış hərbi müqavilə əsasında təhsil alan bu zabitlər, təlimlərini tamamladıqdan sonra türk ordusunun sıralarına daxil olmuşlar. Onların arasında ordu generalları Mahmud Berköz və Jandarma Baş Komandanı Nuri Berközü, eləcə də bir dövr Qars millət vəkili olmuş qərargah polkovniki Hüsaməddin Topaçı xüsusilə qeyd etmək lazımdır. .  

Müstəqillik dövründə Azərbaycan-Türkiyə münasibətləri və müasir vəziyyət

XX əsrin 90-cı illərində SSRİ-nin süqutu və Azərbaycan daxil olmaqla beş yeni Türk dövlətinin müstəqillik qazanması Türk dünyasında böyük geosiyasi canlanmaya səbəb oldu. Bu tarixi şəraitdə Azərbaycan və Türkiyə arasında milli mənafelərə və qlobal inteqrasiya meyillərinə söykənən strateji, çoxşaxəli əlaqələrin təməli qoyuldu. Dünya dövlətləri və bəzi siyasi-elmi dairələr Azərbaycan-Türkiyə ittifaqına başlanğıcdan ehtiyatla və qeyri-birmənalı yanaşsa da, bu tərəfdaşlıq bütün süni maneələri aşaraq regionda sülh və sabitliyin əsas təminatçısı olmuşdur.

Heydər Əliyevin təməlini qoyduğu iqtisadi inkişaf kursu İlham Əliyev və Rəcəb Tayyib Ərdoğan tərəfindən uğurla davam etdirilərək Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərini ən yüksək səviyyəyə çatdırıb. STAR Neft Emalı Zavodu, TANAP, Bakı-Tbilisi-Ərzurum və Bakı-Tbilisi-Qars kimi nəhəng layihələr bu strateji tərəfdaşlığın və Azərbaycanın sürətli iqtisadi yüksəlişinin əsas sütunlarıdır.

Azərbaycan-Türkiyə münasibətləri müstəqillik illərində regionda maraqları toqquşan müxtəlif dövlətlərin tədqiqatçıları və siyasi xadimləri tərəfindən geniş təhlil edilmişdir. Bu araşdırmalar arasında obyektiv yanaşmalarla yanaşı, bəzən qərəzli və reallıqdan uzaq mülahizələrə də rast gəlinir. Xüsusilə, Azərbaycanın Türkiyə və digər Türk dövlətləri ilə dil, din, tarix və mədəniyyət birliyinə əsaslanan təbii yaxınlaşma cəhdləri, bəzi dairələr tərəfindən həqiqətə uyğun olmayan siyasi mənalarla yüklənərək 'arzuolunmaz' proses kimi qələmə verilmişdir. Halbuki, eyni kökə malik xalqlar üçün bu cür inteqrasiya tamamilə qanunauyğundur. Bu baxımdan, Azərbaycan-Türkiyə mədəni əlaqələrinin elmi şəkildə araşdırılması, siyasi-diplomatik münasibətlərin daha səmimi və strateji bir mərhələyə keçməsi baxımından müstəsna əhəmiyyət kəsb edir.

Tarixi təcrübə göstərir ki, Azərbaycanın suverenliyi Türkiyə ilə yanaşı, Rusiya, İran və Gürcüstan kimi regional aktorlarla da balanslı siyasi-mədəni münasibətlər kontekstində inkişaf etmişdir. Lakin Türkiyə ilə qurulan sıx bağlar Azərbaycanın müasirləşməsi, ümumbəşəri dəyərləri mənimsəməsi və beynəlxalq aləmdə demokratik, maarifçi cəmiyyət kimi tanınması yolunda əsas katalizator rolunu oynayır. Bu inteqrasiyanın ən uğurlu tərəfi sosial və təhsil sahəsində özünü büruzə verir. Türkiyədə yaşayan azərbaycanlılar dil və mədəniyyət yaxınlığı sayəsində yerli cəmiyyətə sürətlə adaptasiya olunurlar. 1990-cı illərdən etibarən 2026-cı ilə qədər Türkiyə universitetlərində 100 mindən çox azərbaycanlı gəncin təhsil alması, iki ölkə arasında sarsılmaz mənəvi körpülərin və ortaq intellektual gələcəyin ən bariz göstəricisidir.

Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyində Azərbaycan, ana dilinin hakim olduğu mürəkkəb coğrafiyada tarixin heç bir dövründə olmadığı qədər müstəqil, suveren və regionun ən güclü dövlətidir. Dövlət rəmzlərinin və siyasi nüfuzun möhkəmlənməsi ana dilinin, mədəniyyətin və milli dəyərlərin də intibahına şərait yaratmışdır. Azərbaycanın hərbi, siyasi və iqtisadi potensialı məhz dövlət müstəqilliyinin qorunması və işğal altındakı torpaqların azad edilməsi strateji hədəfi üzərində qurulmuşdur.

27 sentyabr 2020-ci ildə başlayan və 44 gün davam edən Vətən müharibəsində qazanılan tarixi Qələbə Azərbaycan xalqının milli-mənəvi birliyini daha da sarsılmaz etmiş, ərazi bütövlüyümüzün bərpasını təmin etmişdir. Bu sınaq dövründə 'Xalq-Ordu-İqtidar' birliyi Azərbaycan tarixinə şanlı səhifələr yazmışdır. Türkiyə Respublikası isə bu mübarizədə ilk anlardan etibarən nümayiş etdirdiyi siyasi və mənəvi dəstəyi ilə hər zaman Azərbaycanın yanında olmuşdur. Bu qardaşlıq və həmrəylik 2026-cı il reallığında regionun yeni geosiyasi simasını müəyyən edən əsas amildir.

2021-ci il iyunun 15-də imzalanmış Şuşa Bəyannaməsi Azərbaycan və Türkiyə arasındakı müttəfiqlik münasibətlərini strateji zirvəyə daşımaqla yanaşı, özündə üç mühüm tarixi rəmzi ehtiva edir:

1.    Tarixi Qars müqaviləsinin müddəalarını müasir çağırışlara uyğun olaraq yenidən təsdiqləmişdir;
2.    Sənədin Ümummilli Lider Heydər Əliyevin xilaskarlıq missiyasını təcəssüm etdirən Milli Qurtuluş Günündə imzalanması xüsusi siyasi məna kəsb edir;
3.    İmzalanma məkanının türk dünyasının mədəniyyət paytaxtı Şuşa seçilməsi bu ittifaqın sarsılmazlığını dünyaya nümayiş etdirmişdir.
Azərbaycan-Türkiyə münasibətləri Türk Dövlətləri Təşkilatı, TÜRKSOY və TÜRKPA kimi beynəlxalq platformalarla yanaşı, həm də Yüksək Səviyyəli Strateji Əməkdaşlıq Şurası və müxtəlif hökumətlərarası komissiyalar vasitəsilə institusional şəkildə möhkəmlənməkdədir. 2023-cü il zəlzələləri zamanı Azərbaycanın nümayiş etdirdiyi maddi-mənəvi dəstək, Kahramanmaraşda qurulan “Avşar 1” və “Avşar 2” çadır şəhərcikləri və icra olunan 1000 mənzillik yaşayış layihəsi bu qardaşlığın humanitar müstəvidə də sarsılmaz olduğunu sübut etmişdir.

Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərinin gələcək perspektivləri

Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərinin gələcək perspektivləri kimi daha çox iki ölkə arasındakı "bir millət, iki dövlət" prinsipinə əsaslanan strateji müttəfiqliyin daha da dərinləşməsi və Türk Dövlətləri Təşkilatı çərçivəsində regional əməkdaşlığın güclənməsi istiqamətində fəaliyyəti göstərmək mümkündür. Azərbaycan-Türkiyə əməkdaşlığının gələcək perspektivləri üzrə əsas prioritetlər kimi aşağıdakılar qeyd oluna bilər,

•    2021-ci ildə imzalanmış Şuşa Bəyannaməsi münasibətləri müttəfiqlik səviyyəsinə qaldırıb və gələcək əlaqələrin yol xəritəsini müəyyən edir. Hərtərəfli münasibətlərin inkişaf dinamikası da, göstərir ki, hər iki ölkə regional və qlobal təhlükəsizliyə birgə töhfə verməkdə davam etməsi labüd hal kimi görünür. 
•    Türkiyənin Azərbaycana dəstək siyasəti dəyişməz qalır. Hər iki dövlət Cənubi Qafqazda sülh səylərini artırmaqda davam etməkdə.
•    Azərbaycan ordusunun quruculuğu və modernləşdirilməsi sahəsində Türkiyə ilə əməkdaşlıq davam edir, bu da gələcək üçün mühüm perspektivlər açır. 
•    TANAP və TAP kimi enerji layihələri Azərbaycan qazının Türkiyə və Avropaya çatdırılmasında mühüm rol oynayır. Bərpa olunan enerji sahəsində də əməkdaşlığın genişlənməsi istiqamətində geniş potensial mövcuddur. 
•    Zəngəzur Dəhlizinin açılması Türkiyənin Azərbaycan və digər türk dövlətləri ilə ticarət və iqtisadi əlaqələrinə əhəmiyyətli töhfə verə bilər. 
•    Türk Dövlətləri Təşkilatı (TDT) çərçivəsində iqtisadi, sənaye, elm, texnologiya və innovasiya sahələrində nazirlər səviyyəsində dialoq güclənir.
•    Mütəmadi keçirilən investisiya forumları və Türk İnvestisiya Fondunun yaradılması regional layihələr üçün yeni maliyyə alətləri təklif edir.
•    Ortaq dil, mədəniyyət, adət-ənənələr və 2021-ci ildən qüvvəyə minən şəxsiyyət vəsiqəsi ilə qarşılıqlı səyahət imkanı xalqlararası əlaqələri daha da möhkəmləndirir.

Ümumilikdə, Azərbaycan-Türkiyə münasibətləri "Bir millət, iki dövlət" konsepsiyası əsasında inkişaf edərək, regional sabitliyə və Türk dünyasının gələcək inteqrasiyasına xidmət edən nümunəvi bir model olaraq güclənməyə davam edir.

Nəticə:

Azərbaycan-Türkiyə münasibətləri sadəcə diplomatik əlaqələr deyil, dərin etnik, tarixi və mədəni köklərə söykənən strateji müttəfiqlikdir. Bu bağlılıq tarixin ən çətin sınaqlarından — Çanaqqala döyüşlərindən və Qafqaz İslam Ordusunun xilaskarlıq missiyasından keçərək formalaşmışdır. "Bir millət, iki dövlət" fəlsəfəsi hər iki xalqın ictimai və siyasi şüurunda fundamental yer tutur. Ə. Hüseynzadə və Ə. Ağaoğlu kimi şəxsiyyətlərin fəaliyyəti sübut edir ki, Azərbaycan ziyalıları Türkiyənin dövlət quruculuğunda və ideoloji inkişafında fəal iştirak etmişlər. Türkiyənin Azərbaycanın müstəqilliyini tanıyan ilk dövlət olması və mühacirət mətbuatının fəaliyyəti bu qardaşlığın siyasi və mənəvi varisliyini təmin etmişdir. Yekun olaraq, bu münasibətlərin elmi-nəzəri tədqiqi göstərir ki, keçmişdəki sıx bağlılıq bu gün 2026-cı il reallığında regionun ən güclü geosiyasi oxunu (Şuşa Bəyannaməsi və sonrakı əməkdaşlıq formatlarını) təşkil edən əsas amildir.

Əfqan Vəliyev
Sosial Tədqiqatlar Mərkəzinin sektor müdiri
                                                                                                  

İstifadə edilmiş ədəbiyyat

Mirzə Bala Məmmədzadə “Qafqaz konfederasiyası və Türkiyənin rolu”, “Azərbaycan” dərgisi, №211, 1982, səh.9-11

Mirzə Bala Məmmədzadə “Qafqaz İslam Ordusu”, “Azərbaycan” dərgisi, №7, 1954, Ankara, səh.3-5

“Münhendəki Sovetlər Birliyini Öyrənmə İnstitunda ixtilaf”, “Azərbaycan” dərgisi, №12, Ankara, 1959, səh.1-2

Abdulhamid Avşar, Türkiyənin istiqlal müharibəsində Azərbaycan türkləri, Bakı 2007, s, 42