Valyuta məzənnələri proqnozlaşdırıla bilər mi?

Giriş

Valyuta məzənnələrindəki dalğalanmalar makroiqtisadi şəraitə müxtəlif kanallar üzrə dəyişikliklər vasitəsilə təsir göstərir. Bu hərəkətlər siyasət qərarvericiləri, həmçinin biznes əməliyyatları, kapital bazarı iştirakçıları üçün əhəmiyyətli nəticələrə malikdir. Siyasət qərarvericiləri müvafiq valyuta dalğalanma diapazonlarını təmin etməklə qiymət sabitliyini qorumaq və iqtisadi artımı təşviq etməyi, bazar subyektləri isə portfel planlaması aparmağı hədəflədiklərindən, onların hər biri hamar əməliyyat proseslərinin bazar sabitliyini qorumaq üçün vacib olduğunu qəbul edirlər. Buna görə də, valyuta məzənnəsinin proqnozlaşdırılması pul orqanları, biznes və bazar iştirakçıları üçün xüsusi əhəmiyyətə malikdir.

Mövzuya dair digər araşdırmalar

İqtisadiyyat və maliyyə bazarları sahəsində tədqiqatların mərkəzi məsələlərindən biri olan valyuta məzənnələrinin proqnozlaşdırılması işi adətən makroiqtisadi konteksdə nəzəriyyə və fundamental dəyişənlərə əsaslanaraq, yaxud da ekonometrik metodlardan istifadə edən empirikyönümlü tədqiqatlarla həyata keçirilir. Hələ 1983-cü ildə bu istiqamətdə ilk tətbiqi tədqiqatların müəllifləri olan Meese və Rogoff belə qəanətə gəlmişdilər ki inflyasiya, faiz dərəcələri, ÜDM kimi makroiqtisadi göstəricilərə əsaslanan modellər praktikada sadə «random walk» modelindən (yəni “sabah bu günə bənzəyəcək” yanaşmasından) daha yaxşı proqnoz verə bilmir. Sarno və Taylor (2002) isə bir modelin bir yerdə işləyirsə, ümumilikdə etibarlı olduğu anlamına gəlməli olmadığını bildirərək, modellərin sabit və ümumi tətbiq oluna bilən deyil, təsadüfi şəraitdən asılı olduğunu vurğulayırdılar. Məsələyə nəzəri cəhətdən münasibət bildirən Engel və West (2005) uğursuzluğun səbəbini modellərdə yox, valyuta məzənnəsinin öz təbiətində görürdülər. Son onillikdə getdikcə daha çox tədqiqat uğurlu proqnozlaşdırma nəticələrini bildirsə də, yeni sorğular valyuta məzənnələrinin proqnozlaşdırıla bilməsi ilə bağlı ehtiyatlı olmağa davam edir. Məsələn, Rossi (2013) belə bir nəticəyə gəlir ki, istisnalarla empirik dəlillər ənənəvi iqtisadi proqnozlaşdırıcılar üçün əlverişli deyil. Engel (2014) qısa və uzun üfüq proqnozlar arasındakı mübahisələri müzakirə etməklə hətta uzun dövrdə proqnozlaşdırıla bilənliyin dəlilərinin sarsılmaz olmadığına dair mümkün izahat vurğulamışdır. Cheung və digərləri (2019) isə müəyyən bir model / spesifikasiya / valyuta kombinasiyası səbəbilə valyuta məzənnəsinin proqnozlaşdırıla bilməsi məsələsinin (hələ də) həll olunmamış qaldığını bildirmişdir. Çünki hansısa bir model müəyyən dövrlərdə performans metrikası altında yaxşı nəticə göstərdiyi halda, altenativ metrika ilə yaxşı işləməyə də bilər. Beləliklə, araşdırmalar onu deməyə əsas verir ki, zamanla proqnozlaşdırma metodları məzənnə dinamikasının artan mürəkkəbliyini əks etdirmək üçün sadə xətti modellərdən daha mürəkkəb qeyri-xətti yanaşmalara keçsə də,  məzənnə proqnozlaşdırılması hələ də böyük bir problem olaraq qalmaqdadır.

“Bazarlar ödəmə qabiliyyətinizdən daha uzun müddət irrasional qala bilər”

XX əsrin iqtisadi nəzəriyyəsinə töhfə verənlər arasında sözsüz ki Con Meynard Keynesin adı ilk sıralarda yer alır. Ancaq, Keynes yalnız böyük bir nəzəriyyənin banisi yox, həm də aktiv valyuta treydinqi ilə də məşğul olan bir şəxs kimi tanınıb. Ötən əsrin əvvəllərində dünyanın maliyyə mərkəzi indiki kimi Amerika Birləşmiş Ştatları deyil, Böyük Britaniya idi. 1919-cu ildə Londonda genişmiqyaslı forvard bazarının yaranması investor və treyderlərə ilk dəfə birjada müasir alətlərlə əməliyyat aparmaq imkanı yaradırdı ki, iştirakçılardan biri də məhz Keynes olmuşdur. O, gəlir əldə etmək məqsədilə dövrün 5 aparıcı valyutasına (ABŞ dolları, fransız frankı, alman markı, italyan lirəsi və holland gulderi) nisbətdə ingilis funtundakı dəyişikliklərə mərc edirdi. 1920-30-cu illərdə cəhd etdiyi 350-dən çox əməliyyat üzrə texniki olaraq müflis olmağa yaxın olan tarixin böyük iqtisadçısı, sonradan valyuta dünyası üçün şüara çevriləcək belə bir ifadə işlətmişdi: “Bazarlar sizin sloventliyinizdən (ödəyəbilənlik) daha çox irrasional qala bilər”. Keynesin bu hekayəsinə dair Kembric Universitetindən maliyyə professoru David Chambers isə belə yazırdı: “Keynes kimi iqtisadi savadı və yaxşı əlaqələri olan biri valyutaların vaxtını təyin etməkdə çətinlik çəkirdisə, o zaman bizim qalanımız daha yaxşısını edə biləcəyimizə inanmazdan əvvəl iki dəfə düşünməliyik”.

Proqnozlaşdırma xətası və nəzəri çərçivə

Rəqəmlər, diaqram və qrafiklər müasir iqtisadiyyat və maliyyənin mürəkkəbliyini aydın və praktik məlumatlara çevirməyin səliqəli üsulu olduğundan, mükəmməl bir dünyada investorlar, həmçinin biznes sahibləri və siyasət qərarvericiləri hökumətlərin iqtisadi hesabatları və bankların proqnozlarına tam etibar edərdilər. Ancaq, tablo tam olaraq bu qədər deyil. Çünki valyuta risklərinin idarə edilməsi daha proaktiv olmağı vacib edir və bu amil bazar iştirkaçılarının spekulyativ təbiəti ilə əlaqəli olaraq, proqnozları qeyri-dəqiq edir. Ona görə də, hətta ən yaxşı məlumat dəsti və mürəkkəb modellərə malik olan mütəxəssislər belə müntəzəm olaraq xəta ilə üzləşirlər ki, bu da sadəcə qeyri-müəyyən bir dünyada iqtisadi proqnozlaşdırmanın fitrəti ilə əlaqəli olan bir məsələdir.

Bundan irəli gələrək, proqnozlaşdırma işində əsas məqam kimi “şərti” (conditional) anlayışı ön plana çıxır – proqnozların əksəriyyəti hansısa başqa bir hadisənin baş verməsi ilə bağlı olur. Necə ki klassik Yₜ = A + BXₜ modelində olduğu kimi, hər hansı T dövrü üçün Y ilə bağlı verdiyimiz qiymət X-in hansı dəyərə malik olacağına əsaslanır. Əgər sonradan məlum olsa ki, X gerçəklikdə düşündüyümüzdən xeyli fərqlidir, onda Y üçün verdiyimiz proqnoz da çox dəqiq olmayacaq. Beləliklə, iqtisadiyyata saysız-hesabsız amillərin təsir etdiyini nəzərə alsaq, hər hansı proqnozun müjdə kimi qəbul edilməsinin doğru olmadığı qənaətinə gələ bilərik.

Digər mühim məqam isə məzənnələrlə bağlı qavrayışların natamamığından irəli gəlməkdədir. Belə ki, ənənəvi olaraq bir çox yanaşmalar valyuta kurslarındakı dalğalanmaların pul siyasəti və faiz dərəcələrindən təsirləndiyini müdafiə edir. Məsələn, digər şərtlər sabit qaldıqda, ixtiyari A ölkəsində faiz 10, B ölkəsində isə 15 olarsa, B ölkəsi A ilə müqayisədə investora daha çox gəlirlilik vəd etdiyindən valyutasına da tələb artmış olacaq və bu da kursun bahalaşmasına töhfə verəcək. Lakin, nəzəriyyədən fərqli olaraq, praktikada digər şərtlər sabit deyil və ortada risk məsələsi var. Məsələn, A ölkəsi ABŞ, B ölkəsi isə hansısa Latın Amerikası və ya Yaxın Şərq ölkəsi olarsa, aradakı spredin bir o qədər də əhəmiyyəti görünməyəcək. Səbəb isə ABŞ-ın sabit mühit, siyasi sistem və iqtisadiyyatın dayanıqlılığı cəhətdən digərlərindən fərqlənməsi ilə əlaqədardır.

Ən önəmlisi isə, ümumiləşmiş formada növünə görə valyuta kursları iki cür təsnifləşdirilməkdədir. Bunlardan biri ölkənin Mərkəzi bankı tərəfindən təyin edilən, yəni kursun ucuzlaşıb-bahalanmasının (devalvasiya / revalvasiya) onun verdiyi qərardan asılı olduğu sabit məzənnə, digəri isə kursun bazarda, yəni alıcı və satıcıların verdiyi qərardan (depresiasiya / appresiasiya) asılı oluduğu üzən məzənnə rejimidir. Hər iki halda kimin nə zaman hansı addımı atacağı dəqiq məlum olmadığından məzənnələrin də hansı yöndə dəyişəcəyi qeyri-müəyyən olaraq qalmaqdadır.

Nəticə

Məqalədə valyuta bazarının çoxsaylı daxili və xarici amillərin təsiri nəticəsində yüksək dərəcədə mürəkkəb və dinamik bir sistem kimi fəaliyyət göstərməsi, bununla da valyuta məzənnəsi məlumatlarının mürəkkəb dəyişkənlik xüsusiyyətlərini effektiv şəkildə əks etdirmək üçün makroiqtisadi nəzəriyyə, bazar amilləri və məlumatlara əsaslanan yanaşmalara toxunulmuşdur. Gəlinən nəticəyə əsasən, proqnozların dəqiqliyi makroiqtisadi dəyişənlər və şoklar, eləcə də bazar iştirakçılarının davranışları ilə sıx bağlı olduğundan, proqnozlar da şərti xarakter daşımaqdadır. Mürəkkəb və qeyri-xətti modellər isə sadə yanaşmalara nisbətən müəyyən üstünlük verə bilsə də, məzənnə proqnozlaşdırması işi hələ də çətin olaraq qalmaqdadır. Ümid edilir ki, bu istiqamətdə gələcək səylər valyuta məzənnələrinin modelləşdirilməsi və ehtimal əsaslı proqnoz yanaşmalarının tətbiqinə dair tədqiqat sərhədini daha da irəli aparacaq.

İstifadə olunmuş ədəbiyyat

RA Meese , K. Rogoff (1983) Yetmişinci illərin empirik məzənnə modelləri: onlar nümunəyə uyğun gəlirmi? Beynəlxalq İqtisadiyyat Jurnalı , 14 ( 1 ) , səh . 3-24
L. Sarno , MP Taylor (2002) Valyuta Məzənnələrinin İqtisadiyyatı Kembric Universiteti Nəşriyyatı , Kembric.
C. Engel , KD West (2005) Valyuta məzənnələri və əsaslar.  Siyasi İqtisadiyyat Jurnalı, 113 (3), səh. 485-517
Rossi, B. (2013) Valyuta Məzənnəsinin Proqnozlaşdırılması, İqtisadi Ədəbiyyat Jurnalı, cild 51, səh. 1063-1119
Engel, C. (2014) Valyuta məzənnələri və faiz bərabərliyi, G. Gopinath və E. Helpman (red.), Beynəlxalq İqtisadiyyat üzrə Təlimat kitabı, IV cild, səh. 453-522, Amsterdam: Şimali Hollandiya
Accominotti, Olivier və David Chambers (2014), “Valyuta ticarətindən əldə edilən gəlirlərə dair nümunədən kənar sübutlar”, CEPR Müzakirə Sənədi № 9852.
Chiu, C., Harris, R.D.F., Stoja, E., Chin, M. (2018) Maliyyə bazarının dəyişkənliyi, makroiqtisadi əsaslar və investor əhval-ruhiyyəsi, Bankçılıq və Maliyyə Jurnalı, 92, 130-145,
Cheung, Y.W., Chinn, M.D., Pascual, A.G. və Zhang, Y. (2019) Valyuta məzənnəsi proqnozunun azaldılması: Yeni modellər, yeni məlumatlar, yeni valyutalar, Beynəlxalq Pul və Maliyyə Jurnalı, cild 95, səh. 332–362.

Pünhan Musayev
Sosial Tədqiqatlar Mərkəzinin aparıcı məsləhətçisi