AMEA Fəlsəfə və Sosiologiya İnstitutu və Sosial Tədqiqatlar Mərkəzinin birgə təşkilatçılığı ilə “Rəqəmsallıq və sosial informasiyanın inkişaf dinamikası” mövzusunda Respublika elmi konfransı keçirilib

11 fevral 2026-cı il tarixində AMEA Fəlsəfə və Sosiologioya İnstitutu və Sosial Tədqiqatlar Mərkəzinin birgə təşkilatçılığı ilə “Rəqəmsallıq və sosial informasiyanın inkişaf dinamikası” mövzusunda Respublika elmi konfransı keçirilib. 

Respublika elmi konfransı “Azərbaycan Respublikasının 2025–2028-ci illər üçün Süni İntellekt Strategiyası”nın qəbul edilməsinin bir illiyinə həsr edilib.

Respublika Elmi Konfransının keçirilməsinin əsas məqsədi kimi qeyd edilir ki, müasir dövrdə rəqəmsallaşma cəmiyyətin bütün sahələrinə nüfuz edərək sosial münasibətlərin, idarəetmə mexanizmlərinin və fərdi davranışların transformasiyasına səbəb olmuşdur. Bu baxımdan, rəqəmsallığın fəlsəfi, sosial, psixoloji, hüquqi, siyasi, tarixi aspektlərinin elmi müzakirəsini təmin etmək, multidissiplinar yanaşmalar əsasında informasiyanın Süni İntellekt inqilabı dövründə çoxşaxəli   inkişaf dinamikasını və tənzimlənməsini təhlil etmək, cəmiyyətin maariflənməsinə töhfə vermək tədqiqatçı alimlərin qarşısında duran əsas vəzifələrdəndir.

Konfransda ölkənin 25   elmi-akademik tədqiqat institutu və universitetlərindən: AMEA-nın Fəlsəfə və Sosiologiya, Tarix və s. institutlarından, Sosial Tədqiqatlar Mərkəzindən və Bakı Dövlət Universiteti, Azərbaycan Dövlət İqtisad Universiteti, Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyası, AR Müdafiə Naziriyi Silahlı Qüvvələrin Hərbi Elmi Tədqiqat İnstitutu, Azərbaycan Dillər Universiteti, Bakı Slavyan Universiteti, Milli Aviasiya Akademiyası, Bakı Biznes Universiteti, Azərbaycan Memarlıq və İnşaat Universiteti, Azərbaycan Turizm və Menecment Universiteti, Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universiteti, Azərbaycan Universitetinin və digər ali məktəblərdən olan 100-dən artıq alim və tədqiqatçı iştirak edib.

AMEA Mərkəzi Elmi Kitabxanasının “Akademiklər Zalı”nda keçirilən tədbirin Açılış nitqləri  bölümündə: AMEA-nın prezidenti, akademik İsa Həbibbəyli Respublika elmi konfransını açıq elan edib. Sosial Tədqiqatlar Mərkəzinin İdarə heyətini sədri,Milli Məclisin deputatı Zahid Oruc və AMEA Fəlsəfə və Sosiologioya İnstitutunun direktoru, fəlsəfə elmləri doktoru, professor İlham Məmmədzadə məruzələrlə çıxış edib. 
Açılış mərasimində sosial və humanitar elmlərin müvafiq sahələrinin tanınmış elm adamları, professor-müəllim heyəti, gənc alimlər, magistr tələbələr iştirak ediblər. 
Respublika elmi konfransı öz işini görkəmli alimlərin sədrlik etdiyi bölmə iclaslarında davam etdirib.

Panel sessiyalarda: Rəqəmsallığın elmi-fəlsəfi və metodoloji əsasları; Rəqəmsal transformasiyanın sosioloji əsasları; Rəqəmsal mühitin psixoloji təsirləri; İnformasiya siyasəti və geosiyasət; Sosial Hüquqlar və rəqəmsallaşması tendensiyası; İnformasiyanın idarə edilməsinin elmi-nəzəri inkişaf mərhələləri; “Azərbaycan Respublikasının 2025–2028-ci illər üçün Süni İntellekt Strategiyası”nın qəbul edilməsinin bir ili: yeni sosial rəqəmsal  proqramların həyata keçirilməsi, sosial nəticələri; Azərbaycan Respublikasında Rəqəmsal İnkişaf Konsepsiyası”nın həyata keçirlməsi çərçivəsində “Rəqəmsal Azərbaycanın gələcəyinə baxış” bucağı; Azərbaycan dövlətinin sosial siyasət, sosial proseslər sahəsində rəqəmsal layihələri; Azərbaycanda  sosial sferada Süni İntellekt texnologiyaları və layihələri, perspektivlər” mövzusunda aktual məsələlərə həsr edilmiş məruzələr dinlənilib. 
Konfransın bölmə iclaslarında yekun “Sual-cavab” sessiyasında dövrümüzün strateji elmi istiqaməti olan rəqəmsallıq, sosial informasiya, rəqəmsal sosial layihələr və  cəmiyyətin inkişafı,qarşılıqlı münasibətləri  bir çox aspektlərdə geniş müzakirə edilib. Ölkəmizdə  “Süni İntellekt Strategiyası”nın qəbul edilməsindən keçən bir ildə ictimai elmlərin bu sahədə vəzifələri, tədqiqatçıların töhfələrinə dair fikir mübadiləsi aparılıb.

 AMEA Fəlsəfə və Sosiologiya İnstitutu və Sosial Tədqiqatlar Mərkəzinin birgə təşkilatçılığı ilə  keçirilən Respublika elmi konfransının iştirakçılarının sosial-fəlsəfi və humanitar elmlərin qovşağında yerləşən problemlər,rəqəmsallıq və sosial informasiyanın inkişafı ilə bağlı interdissiplinar mövzulara dair təqdim etdikləri elmi məqalələri “Konfransın materialları” kimi ayrıca kitab şəklində nəşr ediləcək. 

Konfransda STM İH sədri Zahid Oruc çıxış edib.

Zahid Oruc: ”Ölkəmizin ehtiyacı hazırda hüquqşünas və ya iqtisadçılardan çox, Süni intellekt mühəndisi”...

Prezident İlham Əliyevin Milli Elmlər Akademiyasının 80 illiyində  çıxışı zamanı yeni mərhələdə Azərbaycanın inkişaf prioritetlərini belə müəyyənləşdirib:  “Süni intellekt. On il bundan əvvəl bu barədə heç kim heç nə danışmırdı. Bu gün artıq ölkələrin gələcək inkişafının ayrılmaz hissəsidir. Biz geri qalmamalıyıq. Dövlət lazımi addımları atır. Biz hər zaman əsas aparıcı xəttin, yəni, "mainstream"in arxasınca gedirik. Ona görə Azərbaycanda süni intellektin həm inkişafı, həm də həyatda, iqtisadiyyatda, texnoloji inkişafda tətbiqi bu gün reallıqdır və əlbəttə ki, biz burada Azərbaycan alimlərinin fəal iştirakını gözləyirik". 
Dövlət başçısının elmə verdiyi qiyməti, tədqiqatçı alimlərdən gözləntisi, habelə dövlətin sahəyə dəstəyi, süni intellektin və rəqəmsallaşmanın inkişaf prioriteti   ilə bağlı müddəaları Azərbaycan elmi ictimaiyyəti üçün strateji yol xəritəsidir. 

90-cı illərdə məğlubiyyətimizin səbəblərindən biri də bütün sahələrdə olduğu kimi alimlərimizin də Ermənistanla müharibəyə hazırlıqsız yaxalanmaları oldu. Onlar vahid qüvvəyə çevrilə bilməmişdi. Elmi səfərbərlik yalnız Ulu öndərin hakimiyyətə qayıdışı ilə başlandı. 

Heydər Əliyevin sovet dövründə Azərbaycan elminin formalaşması və inkişafındakı milsilsiz rolu onu təkrar hakimiyyətə gətirən qanunauyğunluq və sonrakı uğurların əsasını təşkil etdi.  1993-cü il sentyabrın 21-də Akademiyaya gələn lider ölkəmizin xaosdan çıxarılmasında bir zamanlar yetişdirdiyi alimlərə güvəndiyini göstərdi.

Ulu öndər elmi müstəqil dövlət quruculuğunun tükənməz sərvəti, milli mədəniyyətin və intellektual kimliyin özülü, iqtisadi və siyasi  təhlükəsizliyin qarantı, düşmənlə savaşda güclü ordu sayırdı.

Sovetlərin iflasından sonra Azərbaycan elmi çox ağır vəziyyətə düşmüşdü. Elmi institutların zəifləməsi, alimlərin dövlət siyasətindən kənar düşməsi, strateji elmi biliklərin müdafiə sisteminə inteqrasiya edilməməsi məğlubiyyətimizdə az rol oynamadı.

Son 30 illik dövlətçilik kursu-elmin müdafiə qabiliyyətinə çevrilməsi, xüsusilə, tarix, hüquq və informasiya elmində gücümüzün artması nəticəsində düşmənə təsirli zərbələr vuruldu.

Ulu öndərin siyasi kursunun və idarəetmə fəlsəfəsinin varisi kimi İlham Əliyevin prezidentliyi dövründə elmin inkişafına konseptual baxış, yalnız bilik qazanmaq deyil, xalqımızın müharibəyə intellektual və ideya-siyasi cəhətdən hazırlanması, gənclərin xaricdə nüfuzlu ali məktəblərə göndərilməsi 1970-80-ci illərdəki siyasətin davamı idi.

Beləliklə, Prezidentin çıxışı Qələbəmizin yalnız hərbi əməliyyat meydanlarında deyil, həm də elmi-intellektual müstəvidə qazanıldığının nümayişi idi.  İlham Əliyev Zəfərin  həndəsi dillə desək, “üçölçülü fəzada” əldə olunduğunu göstərdi. Üç ölçü-yeraltı sərvətlər-iqtisadi və enerji ehtiyatlarının elmi idarəçiliyi, müasir neft-qaz texnologiyaları, geologiya və geofizika elmi, beynəlxalq enerji diplomatiyası ölkənin hərbi-siyasi qüvvəsinə çevrildi. 

Dünyada şirkətlərin 90%-i Süni İntellektdən istifadə edir, amma 67%-i hələ də pilot mərhələsindədir. Müəssisələrin 62%-i Süni İntellekt agentlərini sınaqdan keçirir, 23%-i isə onları kütləvi şəkildə tətbiq edə bilir. Ölkəmizdə müvafiq göstərici 20%-ə yaxındır. Səbəbi Süni İntellekt mütəxəssislərin çatışmazlığıdır.
Yerli ekspertlərimiz bildirir ki, kütləviləşməni artırmaq üçün Süni İntellekt arxitektura mühəndislərinin hazırlanmasına ehtiyac var. Dövlətin süni intellekt akademiyası kadr yetişdirməlisini gücləndirməlidir. 

Ulu Öndər Heydər Əliyevin sovet illərində respublikamızdan kənara göndərdiyi minlərlə tələbə sonrakı illərdə milli həyatın bütün sferalarında qabaqcıl qüvvəyə çevrildilər. 

Prezident İlham Əliyevin təsdiq etdiyi “Gənclərin xarici ölkələrin nüfuzlu ali təhsil müəssisələrində təhsili üzrə Dövlət Proqramı”nın yeni mərhələdə ölkənin texnoloji prioritetlərinə uyğunlaşdırılması vacibdir.

Ona görə də xaricə göndərilən tələbələrin əsas istiqamətləri Süni intellekt və maşın öyrənməsi, Data elmi və böyük verilənlər analitikası, Kibertəhlükəsizlik və kiber müdafiə, Rəqəmsal dövlət idarəçiliyi sistemləri, Bulud infrastrukturu və kvant hesablama və sair ola bilər.

Görünüdüyü kimi, Rusiya-Qərb qarşıdurması fonunda texnologiya embarqo və sanksiya mexanizminə, kiber silaha çevrilib.

Əgər biz data arxitekturamızı və alqoritmik müstəqilliyimizi qursaq, gələcəkdə rəqəmsal asılılığa düşməyəcəyik. Xaricdə təhsil proqramı
kadr ixracı yox, milli texnoloji təhlükəsizlik layihəsi kimi idarə oluna bilər.

Ölkəmizin ehtiyacı hazırda hüquqşünas və ya iqtisadçılardan çox, süni intellekt mühəndisi, data analitiki və kibertəhlükəsizlik mütəxəssisinədir. Əgər biz elmdə və rəqəmsal sistemlərdə “xüsusi təyinatlı” kadrlar formalaşdırsaq, Qələbəmizi gələcəyin rəqabətində qoruya biləcəyik. Xaricə göndərilən hər bir tələbə Azərbaycanın texnoloji suverenliyinin strateji investisiyası kimi qiymətləndirilməlidir.

Cənubi Qafqaz regionunda süni intellekt sahəsində regional rəqabət, əməkdaşlıq və Azərbaycanın mövqeyini müəyyənləşdirmək çox əhəmiyyətlidir.  

Əvvəlki inqilablar kimi, dünyada 5-ci dalğa-Süni intellekt yalnız texnoloji yenilik deyil, iqtisadi gücün, milli təhlükəsizliyin, dövlət idarəçiliyinin və geosiyasi təsirin yeni ölçüsüdür. XXI əsrdə dövlətlərin gücü təkcə ərazi və resurslarla deyil, məlumat, alqoritm və qərarvermə sürəti ilə  müəyyənləşir.

Cənubi Qafqazın üç ölkəsi-Azərbaycan, Ermənistan və Gürcüstan-eyni coğrafiyada yerləşsələr də, süni intellekt sahəsində fərqli strategiyalar, müxtəlif sürət və ayrı siyasi seçimlər nümayiş etdirir.

Azərbaycan sistemli və hüquqi çərçivəyə əsaslanan yol seçib. 2025–2028-ci illər üçün Süni İntellekt Strategiyasının qəbul edilməsi onu göstərir ki, dövlət Süni intellekti yalnız texnoloji trend olduğu üçün deyil, milli inkişaf aləti kimi dəyərləndirir. Ona görə də Prezident İlham Əliyev dəfələrlə vurğulayıb ki, müasir dünyada dövlətlərin gücü yalnız resurslarla deyil, texnologiya, innovasiya və bilik iqtisadiyyatı ilə müəyyən olunur. 
Ölkə rəhbərinin yanaşmasına görə, rəqəmsal transformasiya və süni intellekt dövlət idarəçiliyinin, milli təhlükəsizliyin və gənc nəslin gələcəyinin ayrılmaz hissəsidir. 

Yəni, Azərbaycan “öncə strategiya, sonra texnologiya” prinsipi ilə hərəkət edir. Belə yanaşma süni intellektdə beyin suverenliyi ideyası deməkdir. Ərazi bütövlüyünü və siyasi suverenliyini təmin edən bir ölkə qarşısına məhz texnoloji hədəfləri qoyub. 

Azərbaycan tarixində heç vaxt belə bütövlük olmayıb..Biz Qərb texnologiyası və modern texnologiya ilə 21-ci əsrin müharibəsini apardıq. İndi sülh erasına keçid başlayır. ABŞ-la Strateji Xartiyanın mühüm müddəaları məhz rəqəmsal sülh strategiyasıdır. 

Dünən vitse-prezident Ceyms Devid Vens prezident İlham Əliyevin tarixi liderliyinə vüsusi ehtiramını ifadə etdi.

Bir vaxtlar ölkəmizi islam fundamentalizmi ilə suçlandıran, Qarabağı Ermənistana verməyi tələb edən ABŞ liderlərindən fərqli olaraq, Donald Tramp Azərbaycanın hərbi Qələbəsinin legitimliyini 8 avqustda Ağ Ev Zirvəsində  tanıdı. İndi TRİP layihəsinin gerçəkləşməsi Naxçıvanı Ana Torpaqla birləşdirəcək, dövlətimizin bütövlüyü yeni  Zirvəyə çatacaq. Strateji Xartiyada  Süni intellektlə bağlı fəsil və “maneəsiz bağlantı” müddəaları TRİP-in ayrılmaz parçasıdır.
Cənubi Qafqazda sülh Azərbaycan və ABŞ-ın birgə təhlükəsizlik arxitekturasıdır. Ona görə də qlobal trendlərə daha sürətlə uyğunlaşmaq tələb olunur.
Ermənistan süni intellekt sahəsində  fərqli yol seçib. Orada hələ tam sistemləşdirilmiş milli süni intellekt strategiyası olmasa da, iri texnoloji layihələr və xarici dəstək üzərində qurulan model formalaşır.

Son dövrlərdə İrəvanda yüz milyonlarla dollar dəyərində AI mərkəzləri, böyük hesablama infrastrukturu, ABŞ texnologiya şirkətləri ilə sıx əməkdaşlıq təşəbbüsləri elan olunub.

Bəli, layihələr gerçəkdir. Lakin sual yaranır:  texnologiyalar hansı milli strategiyaya xidmət edir, hansı hüquqi və təhlükəsizlik çərçivəsində işləyəcək?

Texnologiya özü-özlüyündə neytraldır. Onu təhlükəsiz edən dövlət nəzarəti və milli prioritetlərdir. Əks halda, texnologiya asılılıq yarada bilər.

Gürcüstan isə daha ehtiyatlı mövqedədir. Orada süni intellekt üzrə tam milli strategiya yoxdur, əsas diqqət etik prinsiplərə, insan hüquqlarına və beynəlxalq tövsiyələrə yönəlib. Müsbət yanaşmadır, lakin praktiki tətbiq və iqtisadi nəticələr baxımından geridə qalma risqi yaradır.

Proseslər fonunda ABŞ-ın rolu xüsusilə diqqətəlayiqdir.  Vaşinqton  Ermənistanla texnoloji və infrastruktur layihələrində fəal iştirak edir, Azərbaycanla isə strateji tərəfdaşlıq sənədlərində süni intellekt sahəsində əməkdaşlıq öhdəliyini açıq şəkildə ifadə edib. Çox mühüm məqamdır. Çünki ölkəmiz etibarlı, proqnozlaşdırılan və institusional tərəfdaş kimi qəbul olunur.

Biz süni intellekti yalnız iqtisadi alət kimi deyil, təhlükəsizlik, kibermüdafiə və informasiya suverenliyi kimi dəyərləndiririk. Müasir dövlət üçün həlledici yanaşmadır.

Süni intellekt sahəsində Türk dünyası artıq ideoloji birlikdən, mədəni yaxınlıqdan texnoloji ittifaq mərhələsinə keçir. Prosesin mərkəzində Türkiyə və Azərbaycan dayanır. TEKNOFEST təkcə startapların sərgisi deyil, texnoloji səfərbərlikdir, gəncliyin beyinlərini müdafiə sənayesinə, süni intellektə və milli texnologiyaya yönəldən ideoloji platformadır.

Azərbaycanın TEKNOFEST hərəkatında iştirakı və tədbirlərin ölkəmizdə keçirilməsi göstərir ki, biz texnologiyanı idxal edən yox, yaradan məkana çevrilmək niyyətindəyik. 

Cənab Prezident bəyan edib: Səlcuq Bayraktar gənclik üçün ideal olmalıdır!

Bizə Qələbə gətirən silahın, yaxud hərbi üstünlüyün gücünü göstərən Bayraktar modeli yeni milli ideologiyadır. 

Texnologiyanı milli maraqlara tabe etmək, süni intellekti dövlətə xidmətə yönəltmək, beyin köçünü yox, düşüncə suverenliyini yaratmaqdır!

Türk dünyası üçün alternativ inkişaf yolunda Azərbaycan ön cərgədədir!